ในห้วงเวลาที่เทคโนโลยีปัญญาประดิษฐ์ก้าวเข้ามาอยู่หน้าชั้นเรียนอย่างกล้าหาญ การศึกษาไทยเผชิญโจทย์ใหม่ที่ลึกซึ้งกว่าการ “ใช้เครื่องมือให้เป็น” นั่นคือการกำหนดความหมายของการเรียนรู้ใหม่ทั้งกระบวนการ ดร.วิทย์ สิทธิเวคิน ชวนเรามอง AI ไม่ใช่ในฐานะผู้สอนแทนครู หากในฐานะ “เพื่อนร่วมทีม” ที่ช่วยเร่งการเข้าถึงข้อมูล เพื่อให้ครูมีเวลามากขึ้นในการทำหน้าที่สำคัญที่สุดของวิชาชีพ การออกแบบคำถามและประสบการณ์ให้ผู้เรียน “คิดเป็น” มากกว่า “รู้มาก” การเปลี่ยนมุมมองเช่นนี้พาเราย้อนกลับไปสู่หัวใจของการศึกษาที่ดี ซึ่งไม่เคยเปลี่ยนเลยตั้งแต่ในช่วงเวลาของนักคิดชื่อโสกราตีส คือ ‘การเรียนรู้ขับเคลื่อนด้วยคำถามที่ถูกต้อง’

ในยุคที่คำตอบอยู่ใกล้เพียงปลายนิ้ว ความท้าทายของครูไม่ใช่การพิสูจน์ว่าตน “รู้มากกว่า” แต่เป็นการทำให้ผู้เรียนเห็นความแตกต่างระหว่าง “การได้คำตอบ” กับ “การเดินทางไปสู่คำตอบ” ซึ่ง AI สามารถสร้างรายงาน สรุปบทความ หรือจัดชุดข้อมูลได้ภายในชั่วอึดใจ แต่ AI นั้นไม่อาจมอบความสามารถในการชั่งน้ำหนักหลักฐาน ตั้งสมมติฐาน ทดสอบโต้แย้ง หรือรับผิดชอบต่อข้อสรุปที่ตนยืนยัน ซึ่งล้วนเป็นทักษะที่ต้องฝึกผ่านการตั้งคำถาม การอภิปราย และการไตร่ตรองร่วมกันในชั้นเรียน วิธีการแบบโสกราตีสจึงกลับมาเด่นชัด—ครูไม่เฉลยทันที แต่ชวนให้ผู้เรียนไต่บันไดความคิดทีละขั้น ตั้งแต่ “ข้อมูลนี้มาจากไหน” “เหตุใดจึงควรเชื่อ” ไปจนถึง “ถ้ามองจากกรอบคิดอื่น ผลลัพธ์จะต่างไปอย่างไร” ห้องเรียนจึงแปรสภาพจากพื้นที่ถ่ายทอดเนื้อหาถูกเปลี่ยนเป็นพื้นที่ทดลองเหตุผล

กรณีตัวอย่างที่ช่วยย้ำความหมายของการ “เรียนด้วยการคิด” มากกว่าการ “คิดว่าตนเรียน” ลองถามว่า “ชาติตะวันตกชาติแรกที่เข้ามาอยุธยาเป็นใคร” AI อาจตอบแตกต่างกันไปตามฐานข้อมูล บ้างชี้ไปที่โปรตุเกส บ้างไปที่ดัตช์ คำตอบที่ได้นั้นไม่เอกภาพ แต่ก็ไม่ใช่ความล้มเหลว หากคือวัตถุดิบอันอุดมแก่การเรียนรู้ ที่ผู้เรียนต้องตามหาที่มา หลักฐานเชิงประจักษ์ จุดอ่อนของแหล่งข้อมูล และเหตุใดนักประวัติศาสตร์จึงให้น้ำหนักต่างกัน เช่นเดียวกับคำถาม “จีนมีกี่มณฑล” ที่ AI สัญชาติอเมริกันกับจีนอาจตอบไม่เท่ากันเพราะข้อเท็จจริงซ้อนทับการเมือง จากโจทย์เช่นนี้ ครูพาผู้เรียนออกจากโลกฝั่งขาว-ดำ สู่ความเข้าใจว่าความรู้จำนวนมากในโลกจริงเป็น “ปลายเปิด” ที่ต้องการเหตุผลรองรับ ไม่ใช่เพียงตัวเลขหรือคำเฉลยที่ได้มา

อย่างไรก็ดี การยอมรับ AI ไม่ได้แปลว่าเราปล่อยให้เป็นเครื่องมือกำหนดมาตรฐานของความจริง ห้องเรียนยุคใหม่ต้องให้ความสำคัญกับ “ความรู้เท่าทัน” และ “เหตุผล” ไปพร้อมกัน ครูต้องสอนให้ผู้เรียนรู้จักตั้งคำถามกับสิ่งที่ AI ส่งมา สามารถแยกข้อเท็จจริงออกจากความเห็นได้ สามารถตรวจสอบแหล่งอ้างอิง เปรียบเทียบความน่าเชื่อถือของหลักฐานชนิดต่าง ๆ และฝึกหัดวิธีการ “หาหลักฐานมาคัดค้าน” ความเชื่อของตนเองหรือความรู้ที่มีอยู่ เพื่อลดอคติในห้องเสียงสะท้อน ซึ่งในกระบวนการนี้ AI เป็นเครื่องช่วยที่ดีมาก  เพราะ AI ใช้เป็นเครื่องมือเพื่อรวบรวมมุมมองหลายด้านอย่างรวดเร็ว แล้วนำข้อมูลที่ได้มาส่งเข้าสู่วงสนทนาในชั้นเรียนที่ครูทำหน้าที่เป็นผู้อำนวยการสอน โดยให้ทุกคนมีส่วนร่วมระดมความคิดเห็น ไม่ตัดสินถูกผิดโดยปราศจากข้อมูลที่ถูกต้อง

อ่านบทความ “พลังของการตั้งคำถาม” ได้ที่ https://www.facebook.com/share/p/1DeyTEBBcd/

ในการเรียนรู้ที่พึ่งพา AI อย่างสร้างสรรค์จึงต้องเริ่มด้วยการเปลี่ยนลำดับความสำคัญ ครูเป็นผู้เปิดบทเรียนด้วย “คำถามที่มีความหมายเชื่อมโยงชีวิตจริง” เช่น “ทำไมสิงคโปร์จึงทำคะแนน PISA ได้ดีต่อเนื่อง” มากกว่าถามเพียงข้อมูลปีที่ได้เอกราช ส่งเสริมให้ผู้เรียนใช้ AI อย่างน้อยสองระบบเพื่อเก็บมุมมองและหลักฐานที่หลากหลาย ก่อนจะกลับมาวิเคราะห์ร่วมกันถึงที่มาและข้อจำกัดของแหล่งข้อมูล โดยใช้วิธีการแบบโสเครตีส “The Socratic Method: Fostering Critical Thinking”  เพื่อส่งเสริมการคิดเชิงวิพากษ์โดยหมุนเวียนบทบาทระหว่างผู้ตั้งคำถาม ผู้ตอบ ผู้โต้แย้ง และผู้สรุป ท้ายที่สุดให้แต่ละคนสะท้อนว่ามุมมองตนเปลี่ยนไปอย่างไรเพราะหลักฐานใด การประเมินก็ต้องสอดคล้องกับวิธีเรียนแบบนี้ นั่นคือให้คะแนน “กระบวนการคิด” ไม่ใช่ให้คะแนนของ “คำตอบสุดท้าย” แต่ให้คุณค่าในเรื่อง คุณภาพคำถาม การเลือกและชั่งน้ำหนักหลักฐานที่ได้มา ความสอดคล้องเชิงตรรกะ ความซื่อสัตย์ในการเปิดเผยการใช้ AI และความสามารถในการอธิบายผลงานของตนต่อเพื่อนอย่างรับผิดชอบ

ที่มา : https://blog.hptbydts.com/smarter-thinking-the-socratic-method

ในระดับภาพใหญ่ ดร.วิทย์ ย้ำว่า “จินตนาการมนุษย์คือหัวจักรจริงของนวัตกรรม” เพราะ AI จะทรงพลังก็ต่อเมื่อมนุษย์นิยามปัญหาได้ชัดและตั้งโจทย์ได้เฉียบคม ผู้เรียนต้องได้พัฒนา “ความรู้เฉพาะสาขา” ควบคู่ “ทักษะใช้ AI” เพราะในโลกจริง การตัดสินใจพึ่งพากฎหมาย เศรษฐศาสตร์ วิศวกรรม จริยธรรม และบริบทของความมนุษย์ที่ AI ไม่อาจแทนที่ ความรู้ลึกในสาขาจึงไม่เคยหมดคุณค่า ตรงกันข้ามยิ่งจำเป็นเมื่อ AI ทำให้การเข้าถึงข้อมูลง่ายขึ้นจนทุกคนเหมือน “มีผู้ช่วย” อยู่ข้างตัว

กระนั้น โอกาสย่อมมาพร้อมความเสี่ยง ห้องเรียนต้องรับมือกับการใช้ AI อย่างผิดทางและปรากฏการณ์ห้องเสียงสะท้อน การชวนผู้เรียน “พิสูจน์สิ่งที่ผิดปกติ” ของคำตอบที่ตนเชื่อ การกำกับให้เปิดเผยการใช้ AI ในงานเขียน การให้เครดิตแหล่งข้อมูล และการปลูกฝังวินัยทางวิชาการอย่างจริงจัง จึงเป็นวัฒนธรรมใหม่ที่โรงเรียนควรสร้าง นี่ไม่ใช่เรื่องกฎระเบียบล้วน ๆ หากเป็นส่วนหนึ่งของการบ่มเพาะคุณลักษณะมนุษย์ความเพียร ความรับผิดชอบ ความซื่อสัตย์ปัญญา ซึ่งคือบทบาทที่ AI ไม่อาจสวมแทนครูได้

ท้ายที่สุด การศึกษายุค AI นั้นวัดคุณภาพห้องเรียนด้วย “คุณภาพคำถามและเหตุผลรองรับ” มากกว่าจำนวนสไลด์หรือความเร็วในการหาคำตอบ เมื่อครูปรับบทบาทจาก “ผู้บอก” ไปเป็น “ผู้ออกแบบประสบการณ์คิด” เมื่อผู้เรียนเปลี่ยนจาก “ผู้รับคำตอบ” ไปเป็น “ผู้ตั้งคำถาม และข้อสรุปของตนด้วยหลักฐาน” และเมื่อ AI ถูกจัดวางอย่างเหมาะสมให้เป็นคานงัดที่ช่วยยกระดับกระบวนการเรียนรู้ เราจะได้เห็นการศึกษาที่มีชีวิตชีวา การเรียนที่กระตุ้นความอยากรู้อยากลอง  กล้าที่จะคิด กล้าโต้แย้งด้วยเหตุผล และความรักต่อความรู้ในฐานะเป็นหนึ่งในคุณค่าของชีวิต มากกว่าจะเป็นการเรียนเพื่อผลคะแนนสอบหรือใบประกาศนียบัตร การเปลี่ยนผ่านอาจไม่ง่ายนัก แต่เป็นหนทางเดียวที่จะทำให้โรงเรียนไทยเดินเคียงข้างโลกที่ซับซ้อนขึ้นทุกวัน โดยไม่สูญเสียความเป็นมนุษย์ที่งดงามที่สุดของเราไป นั่นคือความสามารถในการตั้งคำถามที่ถูกต้อง แล้วร่วมกันเดินทางอย่างมีสติไปสู่คำตอบที่ดีที่สุดเท่าที่หลักฐานและเหตุผลจะพาไปได้

AI กับการเปลี่ยนแปลงในห้องเรียน

การเข้ามาของ AI ได้นำมาซึ่งความท้าทายและโอกาสใหม่ๆ ในการจัดการเรียนการสอน ครูชาวอเมริกันบางรายได้ลาออกจากการเป็นครูเนื่องจาก AI ทำให้การสอนไม่สัมฤทธิ์ผล เพราะการที่นักเรียนสามารถใช้ AI ในการทำรายงานและค้นหาคำตอบได้อย่างง่ายดาย ทำให้ลดการใช้ความคิดและกระบวนการค้นคว้า อย่างไรก็ตาม แซม อัลท์แมน (Sam Altman) ผู้ก่อตั้ง OpenAI ได้นำเสนอแนวคิด “The Socratic Method: Fostering Critical Thinking”  ซึ่งเป็นการใช้ AI ในการกระตุ้นให้ผู้เรียนคิดและใช้สมองทีละขั้น แทนที่จะได้รับคำตอบสุดท้ายโดยตรง แนวทางนี้สอดคล้องกับบทบาทใหม่ของครูที่ควรเน้นการสอนให้เด็ก “คิด” มากกว่า “รู้”

บทเรียนจากอดีตในเรื่องเทคโนโลยีกับการศึกษา การเข้ามาของ AI ไม่ใช่ปรากฏการณ์ใหม่ในการปฏิวัติการศึกษา หากย้อนกลับไปในอดีต การประดิษฐ์เครื่องคิดเลขก็เคยสร้างความกังวลว่านักเรียนจะไม่จำเป็นต้องเรียนคณิตศาสตร์อีกต่อไป แต่ในความเป็นจริงแล้ว เครื่องคิดเลขได้กลายเป็นเครื่องมือสำคัญสำหรับวิศวกรและนักวิทยาศาสตร์ การใช้เทคโนโลยีอย่างชาญฉลาดนั้นต้องไม่ปฏิเสธนวัตกรรม แต่ต้องบูรณาการเข้ากับการเรียนรู้ เช่นเดียวกับยุคปัจจุบันที่นักเรียนสามารถใช้โทรศัพท์มือถือค้นหาข้อมูลเพื่อตรวจสอบความถูกต้องของสิ่งที่ครูสอน ซึ่งแสดงให้เห็นว่าเทคโนโลยีได้เข้ามามีบทบาทในการเรียนรู้และประเมินผลการสอนของครูมานานแล้ว

 บทบาทใหม่ของครูในยุค AI ท่ามกลางการเปลี่ยนแปลงนี้ บทบาทของครูสามารถสรุปได้เป็น 3 ประการหลัก ได้แก่

• Literacy (ความรู้เท่าทัน): ครูต้องสอนให้นักเรียนมีความรู้เท่าทันในการใช้ AI โดยตั้งคำถามว่าข้อมูลที่ได้มานั้นถูกต้องหรือไม่ มาจากไหน และทำไมถึงควรเชื่อ
• Logical Thinking (การคิดเชิงตรรกะ): ครูควรส่งเสริมให้นักเรียนคิดวิเคราะห์และหาเหตุผลว่าทำไม AI จึงให้คำตอบเช่นนั้น และสามารถมีคำตอบอื่นที่เป็นไปได้หรือไม่ เช่น กรณีที่ AI สัญชาติอเมริกันตอบว่าจีนมี 22 มณฑล ในขณะที่ AI สัญชาติจีนตอบว่า 23 มณฑล (รวมไต้หวัน) ครูสามารถใช้กรณีเหล่านี้เป็นประเด็นในการกระตุ้นให้นักเรียนคิดและถกเถียงกันถึงความสัมพันธ์ระหว่างประเทศ
• Inspiration (แรงบันดาลใจ): ครูต้องเป็นผู้สร้างแรงบันดาลใจให้นักเรียนเห็นคุณค่าของการเรียนรู้ ไม่ใช่เพียงแค่การใช้ AI เพื่อทำงานส่งครูเท่านั้น แต่เป็นการบูรณาการ AI เข้ามาในกระบวนการเรียนรู้เพื่อสร้างความสนุกสนานและกระตุ้นให้เกิดการอภิปรายในห้องเรียน ดังคำกล่าวที่ว่า “Good teacher inform, Great teacher inspire”

 การพัฒนาทักษะที่จำเป็นในยุค AI ที่นอกเหนือจากบทบาทของครูแล้ว การพัฒนาทักษะที่จำเป็นสำหรับผู้เรียนในยุค AI ก็เป็นสิ่งสำคัญ ได้แก่

• การตั้งคำถามที่ถูกต้อง: โลกนั้นขับเคลื่อนด้วยคำถามที่ถูกต้อง และการตั้งคำถามที่ดีจะนำไปสู่การค้นหาคำตอบที่ลึกซึ้งและให้เกิดกระตุ้นการคิด ตัวอย่างเช่น แทนที่จะถามว่า “กรุงเทพมหานครก่อตั้งปีไหน” สิ่งนี้เป็น Knowledge Based ไม่ใช่ Thinking Based ควรตั้งคำถามที่น่าสนใจกว่า เช่น “จะสอนแคลคูลัสอย่างไรให้เด็กสนใจ” 
• Power of Imagination (พลังแห่งจินตนาการ): AI เป็นเพียงเครื่องมือ มนุษย์ต้องใช้จินตนาการในการระบุ Pain Point และหา Solution ตัวอย่างเช่น โรงงานเฟอร์นิเจอร์ที่ใช้ AI ในการตัดหนังเพื่อลดของปริมาณขยะ แสดงให้เห็นว่า AI กลายเป็น “ทาส” ของผู้มีจินตนาการ
• ความเชี่ยวชาญในสาขาเฉพาะ: AI จะเข้ามาช่วยในทุกฟังก์ชัน แต่ผู้เรียนยังคงต้องมีความเข้าใจในกลไกพื้นฐานของสาขาวิชาที่ตนสนใจ เช่น นักการเงินต้องเข้าใจพฤติกรรมของหลักทรัพย์ นักกฎหมายต้องรู้ตัวบทกฎหมายอย่างลึกซึ้ง AI เป็นเพียงส่วนเสริมให้มีประสิทธิภาพเท่านั้น

การรับมือกับ Echo Chamber และการสร้าง Critical Mind AI อาจสร้างปรากฏการณ์ “Echo Chamber” หรือการเลือกเชื่อในข้อมูลที่คล้ายคลึงกับตนเอง ซึ่งอาจนำไปสู่การขาดการคิดวิพากษ์ คุณครูจึงมีหน้าที่ในการพิสูจน์ความผิดพลาดของข้อมูลที่ได้จาก AI “Falsify” อย่างเข้าใจ และกระตุ้นให้นักเรียนมี Critical Mind โดยตั้งคำถามว่า “ทำไมเราต้องเชื่อเขา” และ “เป็นแบบอื่นได้หรือไม่” ตัวอย่างเช่น การใช้ Socratic Method ในการสอนประวัติศาสตร์ที่สิงคโปร์ ซึ่งเน้นคำถามปลายเปิดที่กระตุ้นให้ผู้เรียนคิดและภูมิใจในประวัติศาสตร์ของตนเอง

สรุปว่า AI นั้นเป็นเครื่องมือที่ทรงพลัง แต่ไม่ใช่ความจริงทั้งหมด “Absolute Truth” การศึกษาในยุค AI จึงไม่ใช่แค่การใส่ความรู้ให้เด็ก แต่เป็นการ  บ่มเพาะคุณลักษณะมนุษย์ให้มีบุคลิกภาพที่ดี “Characterize” มีความอดทน มีวินัย และที่สำคัญที่สุดคือการปลูกฝังความอยากรู้อยากเห็น “Curiosity” หรือความอยากรู้อยากเห็น ครูมีหน้าที่ในการกระตุ้นให้ผู้เรียนใช้ AI อย่างชาญฉลาด มีจินตนาการ และมี วิเคราะห์วิจารณ์ด้วยเหตุด้วยผลตามสติปัญญาได้ “Critical Mind” เพื่อให้สามารถอยู่รอดและเติบโตในโลกที่ซับซ้อนขึ้นเรื่อยๆ

ที่มา: บทบาทที่เปลี่ยนแปลงของครูไทยในยุคที่ AI เข้ามามีบทบาทในห้องเรียน และ อนาคตการเรียนรู้ การผสมผสานการเรียนรู้ระหว่าง AI และมนุษย์ โดย ดร.วิทย์ สิทธิเวคิน จากงาน FutureEd Fest 2025 วันที่ 6 กันยายน 2568 I อาคารไปรษณีย์บางรัก 

 5,527 

📗 “สะเต็มวิพากษ์” 📗

ปัญหาใหญ่ของการจัดการเรียนรู้แบบโครงงานสะเต็ม คือ ครูจำนวนมากยังไม่ทราบว่าจะ “ยกระดับ” โครงงานวิทยาศาสตร์ให้กลายเป็นโครงงานสะเต็มได้อย่างไร จึงไม่น่าแปลกที่เรามักพบโครงงานสะเต็มที่แทบไม่ต่างจากโครงงานวิทยาศาสตร์ทั่วไป

สาเหตุสำคัญมาจากความไม่เข้าใจมิติของ เทคโนโลยี (T) และ กระบวนการคิดเชิงวิศวกรรม (E) และครูจำนวนไม่น้อยยังไม่กล้าก้าวออกจากกรอบของรูปแบบและขั้นตอนที่ถูกถ่ายทอดต่อกันมาอย่างยาวนาน การยึดติดกับรูปแบบเช่นนี้ทำให้โครงงานที่ควรมี “จิตวิญญาณของวิศวกรรมศาสตร์” ขาดความพลิ้วไหว ขาดความสัมพันธ์กับบริบทจริงของการพัฒนาเทคโนโลยี และสุดท้ายก็กลายเป็นเพียง “โครงงานวิทยาศาสตร์ในชื่อสะเต็ม” เท่านั้น 

อาจารย์สุธีระ ประเสริฐสรรพ์ จึงมุ่งสร้างความเข้าใจต่อการเรียนรู้และการสอนโครงงานสะเต็มจากมุมมองของวิศวกร โดยหลีกเลี่ยงไม่ได้ที่จะต้องวิพากษ์แนวปฏิบัติที่เป็นอยู่ในปัจจุบัน ข้อเขียนเหล่านี้จึงท้าทายความเชื่อ และความเข้าใจเดิมที่ครูได้รับการถ่ายทอดมาหลายปี 

จึงขอเชิญชวนคุณครูทุกท่านมา “ปลดพันธนาการของสะเต็มแบบเดิม ๆ” แล้วเปิดใจอ่านอย่างใคร่ครวญ เพื่อมองโครงงานสะเต็มผ่านสายตาของวิศวกรอย่างแท้จริง

#กสศ #กองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา #สะเต็มวิพากษ์ #อาจารย์สุธีระ_ประเสริฐสรรพ์ #สุธีระ_ประเสริฐสรรพ์ #โครงการเพาะพันธุ์ปัญญาอะคาเดมี #EBOOK

 33,231