ทุกวันนี้นั้นเด็กนักเรียนไทยมีความรู้สูงขึ้นและเข้าถึงข้อมูลได้อย่างไร้ขีดจำกัด แต่กลับต้องเจอกับภาวะซึมเศร้า วิตกกังวล และความโดดเดี่ยวมากขึ้น คำถามที่สำคัญคือ ถึงเวลาแล้วหรือยังที่เราต้องปรับกระบวนทัศน์ (Mindset) การเรียนรู้ใหม่ โดยเปลี่ยนจากการแข่งขันเพื่อสร้าง “คนเก่ง” สู่การสร้างพื้นที่ปลอดภัยทางใจเพื่อพัฒนา “พลเมืองคุณภาพ” ที่มีความสุข

สังคม-อารมณ์ศึกษา (SEL) มากกว่าวิชาเรียน แต่คือวิถีชีวิต 

จากเวทีเสวนา “คืนความเป็นมนุษย์ให้ระบบการศึกษา” จัดโดย กองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.) ศาสตราจารย์ นายแพทย์ วิจารณ์ พานิช ที่ปรึกษาคณะกรรมการบริหาร กสศ.ได้เน้นย้ำถึงความสำคัญของ “สังคม-อารมณ์ศึกษา” (Social Emotional Learning หรือ SEL) ผ่านการต่อยอดจากหนังสือ สังคม-อารมณ์ศึกษา พัฒนาคุณภาพพลเมืองไทย ว่า SEL เป็นทั้งเป้าหมายและเครื่องมือในการเรียนรู้ โดยเป้าหมายคือการทำให้มนุษย์มีความสุขและเป็นที่รัก ส่วนเครื่องมือคือการใช้กระบวนการนี้เพื่อส่งเสริมผลสัมฤทธิ์ทางการเรียนวิชาการควบคู่กันไป

แนวคิดดังกล่าวสอดคล้องกับกรอบการทำงานระดับสากลของ CASEL (Collaborative for Academic, Social, and Emotional Learning) ที่แบ่งสมรรถนะของ SEL ออกเป็น 5 มิติหลัก ได้แก่ การรู้จักและจัดการอารมณ์ตนเอง (Self-awareness), การเข้าใจและเห็นอกเห็นใจผู้อื่น (Social awareness), การตั้งเป้าหมายและจัดการตนเอง (Self-management), การสร้างความสัมพันธ์เชิงบวก (Relationship skills) และการตัดสินใจอย่างมีจริยธรรม (Responsible decision-making) ทักษะเหล่านี้จะช่วยส่งเสริมสุขภาวะแบบองค์รวม ทั้งต่อผู้เรียน คนรอบข้าง และสังคมโดยรวม

จากทฤษฎีสู่หน้างานจริง: การถักทอความเป็นมนุษย์ในห้องเรียน 

การนำ SEL มาใช้ไม่ใช่การเพิ่มภาระงานหรือเพิ่มวิชาเรียน แต่คือการปรับวิถีชีวิตและสภาพแวดล้อมที่ต้องฝังอยู่ในวัฒนธรรมของโรงเรียน จากประสบการณ์ของผู้ปฏิบัติงานจริงอย่าง นางศกลวรรณ สุขมี ผู้อำนวยการโรงเรียนบ้านปากบาง จ.สงขลา และ นางมนเทียน สุริยะรังษี อดีตหัวหน้าสถานศึกษา ศพด.เทศบาลตำบลบ่อแฮ้ว จ.ลำปาง พบว่าการสร้าง “พื้นที่ปลอดภัย” คือกุญแจสำคัญ การเปลี่ยนห้องเรียนให้เหมือนบ้านหลังที่ 2 ที่ครูเป็นผู้อำนวยความสะดวก ไม่ตัดสินความผิดพลาด รวมถึงการสร้าง “มุมสงบสติอารมณ์” ที่ไม่ใช่ห้องทำโทษ ช่วยให้เด็กได้เรียนรู้วิธีจัดการอารมณ์ของตนเองได้เป็นอย่างดี นอกจากนี้ การออกแบบกิจกรรมที่เปิดโอกาสให้ผู้เรียนได้ลงมือทำและถอดบทเรียนร่วมกับปราชญ์ชาวบ้าน โดยใช้หลักการ KFC (Knowledge, Feeling, Change) ยังช่วยเสริมสร้างความมั่นใจให้เด็กที่อาจจะเรียนช้าได้แสดงศักยภาพ จนเกิดการยอมรับในกลุ่มเพื่อนได้อย่างเป็นรูปธรรม

ทางด้าน ผู้ช่วยศาสตราจารย์ แพทย์หญิง พรชนกวรรณ ธนากร กุมารแพทย์พัฒนาการและพฤติกรรม รพ.รามาธิบดี ยังได้เสริมว่า ความปลอดภัยทางอารมณ์คือรากฐานที่สำคัญของการเรียนรู้ การที่เด็กรับรู้ว่าตนเอง “ดีพอ” จะเป็นเกราะป้องกันที่ดีต่อปัญหาการกลั่นแกล้งในอนาคต สิ่งเหล่านี้ครูและผู้ปกครองสามารถเริ่มต้นได้ง่ายๆ จากการเปลี่ยนวิธีสื่อสาร เช่น การถามว่า “เกิดอะไรขึ้น?” แทนการใช้คำถามเชิงตำหนิว่า “ทำไมถึงทำแบบนี้?” เพื่อรับฟังและทำความเข้าใจผู้เรียนอย่างแท้จริง

SEL สู่ทักษะแห่งอนาคตและการเปลี่ยนผ่านของระบบ 

รองศาสตราจารย์ ดร.ธันยวิช วิเชียรพันธ์ จาก มูลนิธิเพื่อทักษะแห่งอนาคต ชี้ให้เห็นถึงรายงานจากธนาคารโลก (World Bank) ที่ระบุว่า หากเด็กมีพื้นฐาน SEL ที่แข็งแรง ทักษะที่จำเป็นอื่นๆ แห่งอนาคต เช่น ความฉลาดทางดิจิทัล (Digital Literacy) และทักษะการคิดขั้นสูง (Higher-order Thinking) จะถูกพัฒนาตามมาโดยอัตโนมัติ สิ่งสำคัญคือ ผู้ใหญ่ ไม่ว่าจะเป็นครู หรือผู้บริหาร จำเป็นต้องมีทักษะ SEL เป็นของตนเองเสียก่อน เพื่อเป็นต้นแบบที่ดีให้กับเด็ก

ความท้าทายในโลกปัจจุบันคือการเผชิญหน้ากับเทคโนโลยีปัญญาประดิษฐ์ (AI) ที่ครูใหญ่วิเชียร ไชยบัง โรงเรียนลำปลายมาศพัฒนา มองว่ากำลังเข้ามายึดโยง (Hijack) ความเป็นมนุษย์ของเราไป การศึกษาจึงต้องเร่งรักษาความอยากรู้อยากเห็นและเคารพในคุณค่าความเป็นมนุษย์เอาไว้ ขณะเดียวกัน ในระดับนโยบายก็จำเป็นต้องลดทอนงานที่ไม่สำคัญ เพื่อให้ครูหลุดพ้นจากการเป็นเพียงเครื่องมือของรัฐ และมีพลังใจกลับมาโฟกัสกับการพัฒนา SEL ได้อย่างเต็มศักยภาพ

เพราะฉะนั้น การคืนความเป็นมนุษย์ให้ระบบการศึกษา ไม่ใช่การแยกทักษะทางสังคมและอารมณ์ออกจากวิชาการหลัก แต่คือการบูรณาการสิ่งเหล่านี้เข้าไปในทุกช่วงเวลาของชีวิตเด็ก เป้าหมายสูงสุดของการศึกษาจึงไม่ใช่การเร่งผลิตเด็กที่เก่งที่สุด ทว่าคือการสร้างระบบนิเวศที่ปลอดภัย อบอุ่น เพื่อฟูมฟักเด็ก ๆ ให้เติบโตเป็นมนุษย์ที่มีปัญญา มีคุณธรรม มีความสุข และพร้อมจะอยู่ร่วมกับผู้อื่นในสังคมได้อย่างสร้างสรรค์

 2,278